Diagnoza – demencja. Czym jest i jak przebiega proces jej diagnozowania?

Tempus fugit. Prawie wszyscy usłyszeliśmy tę łacińską frazę. Zdajemy sobie sprawę, że „czas ucieka”, dojrzewamy i starzejemy się.

Ale czy na pewno rozumiemy jakie zmiany mogą zajść w starzejącym się organizmie? Co się dzieje, kiedy narząd kierujący całym naszym organizmem, a także odpowiedzialny za pracę wszystkich układów ciała, osobowość i zdrowie psychiczne, zacznie chorować?

Gdy zaczynasz zauważać, że “coś się dzieje”

Każdy z nas na pewnym etapie życia naszych bliskich zaczyna zauważać zmiany, które dotyczą ich zachowania i/lub funkcjonowania. Sporadycznie pojawiające się trudności z zapamiętywaniem i odkładanie przedmiotów w nieodpowiednie miejsce w domu. Może wahania nastrojów, opryskliwość lub apatia?

W takich sytuacjach bardzo często zrzucamy winę na stres, zwykłe “gapiostwo” lub przemęczenie.

Oczywiście zdajemy sobie sprawę z tego, że wszystkie komórki naszego ciała starzeją się i obumierają, a nieustannie pracujący organizm zwyczajnie się “zużywa”. 

Stajemy się coraz słabsi, nasze organy coraz wolniej przetwarzają docierające do nas informacje. Zmysły nie są już tak wyostrzone, skóra traci elastyczność, mięśnie słabną, a my poruszamy się z coraz większym wysiłkiem. Jesteśmy zmęczeni. Nasz mózg nie jest w stanie wytworzyć odpowiedniej liczby neuroprzekaźników, dlatego doświadczamy częstych zmian nastroju, odczuwamy niepokój i przygnębienie.

W jaki sposób możemy rozpoznać, czy zauważalne zmiany są naturalnym procesem starzenia, czy początkiem trudnej choroby?

Być może zauważyłaś u swojego bliskiego kilka niepokojących objawów. Szeroko pojęte problemy z pamięcią, mylenie pojęć (najczęściej zauważalne i wskazywane jako pierwszy objaw otępienia). Występowanie przedłużających się stanów apatii, niechęć do jedzenia, osłabienie psychofizyczne. Zdarza się, że twój bliski nie wstaje z łóżka, miewa halucynacje i/lub łagodne zaburzenia funkcji myślenia czy orientacji.

Niekoniecznie musi to oznaczać demencję! Objawy mogą wskazywać na inne, ULECZALNE zmiany związane ze zdrowiem fizycznym i/lub psychicznym, tj. depresję, odwodnienie organizmu, wysoki poziom cukru we krwi, źle dobrane leki (lub niekorzystne oddziaływanie między nimi), występującą infekcję (np. dróg moczowych), pogorszenie funkcjonowania narządów zmysłów (np. wzroku, słuchu) lub inną chorobę (np. cukrzycę, problemy z tarczycą)¹. Po wprowadzeniu właściwego leczenia stan bliskiego powinien ulec stopniowej poprawie.

W momencie zauważenia u bliskiego zachowań lub objawów odbiegających od normy, ważne jest szybkie wykonanie odpowiednich badań, których wyniki umożliwią postawienie właściwej diagnozy.

Czy demencja jest powszechnie znaną “sklerozą”?

Zdecydowanie nie.

I warto zapamiętać: DEMENCJA to nie DIAGNOZA MEDYCZNA.
(Diagnozą może być jedna z jednostek chorobowych występujących pod “parasolem” demencji).

Nasz mózg, tak jak każdy inny organ naszego ciała, może “zachorować”, a poszczególne jego części i funkcje ulegają upośledzeniu.

DEMENCJA to zespół różnych objawów spowodowanych chorobą mózgu, charakteryzującą się:

• podłożem neurodegeneracyjnym (mózg stale ulega zmianie, a jego części stopniowo obumierają),
• postępującymi zmianami, których nie można wyleczyć ani zatrzymać,
• oddziaływaniem na różne obszary mózgu, przez co stan i funkcjonowanie osoby również ulega ciągłej zmianie,
• brakiem możliwości jej wyleczenia².

Krótko o budowie i funkcjach mózgu

By w pełni zrozumieć, jak niszczący wpływ na człowieka ma choroba mózgu, spróbujmy pokrótce omówić jego budowę i funkcje.

Nasz mózg składa się z trzech części: 

1. Mózg pierwotny – najstarsza, najbardziej prymitywna część mózgu. Tworzą go dwie struktury:

• pień mózgu – odpowiedzialny za regulację oddychania, rytm serca, sen,
• móżdżek – odpowiada za koordynację ruchową i utrzymanie równowagi.

2. Układ limbiczny – struktura, która znajduje się na szczycie pnia mózgu. W jej skład wchodzą najstarsze części kory mózgowej oraz jądra istoty szarej, tj.:
   • ciało migdałowate – odpowiada za reakcje emocjonalne (m.in. motywację czy zachowania instynktowne – chowaj się, walcz, uciekaj),
   • hipokamp – pamięć i orientacja przestrzenna,
   • wzgórza – odbiór, integracja i przesyłanie wszystkich informacji z systemów sensorycznych do odpowiednich części kory mózgowej (np. kontrolowanie emocji i reakcji organizmu, skupienie uwagi, uczenie się).
     
3. Kora mózgowa – najmłodsza część mózgu, dzieli się na płaty ( o nazwach wskazujących na ich anatomiczne położenie), z których każdy jest odpowiedzialny za określone funkcje umysłowe:
   • płat ciemieniowy – umiejscowienie ośrodków wrażeń czuciowych (ból, temperatura, dotyk), rozpoznawanie i celowość ruchu, przetwarzanie informacji o przestrzeni (rozmiar, kształt, odległość), przetwarzanie informacji oraz rozumienie języka pisanego, symbolicznego i pojęć abstrakcyjnych,
   • płat skroniowy – obszar odpowiedzialny za słuch, rozumienie mowy, rozróżnianie dźwięków, analizę zapachów, a także rozpoznawanie i kategoryzowanie obiektów czy twarzy oraz pamięć werbalną,
   • płat potyliczny – odpowiada za analizę, ocenę, rozpoznawanie i interpretację wrażeń wzrokowych (kolor, kształt, głębia, ruch),
   • płat czołowy – ośrodek kontrolowania ruchów i aparatu mowy; w jego przedniej części znajduje się kora przedczołowa, która jest centrum myślenia analitycznego, przewidywania konsekwencji naszych działań, podejmowania decyzji i planowania przyszłości. To ona odpowiada za naszą osobowość, zdolność odczuwania empatii i umiejętność patrzenia perspektywicznego^3,4.

Zmiany zachodzące w mózgu – z czego wynikają?

DEMENCJA TO NIE TYLKO PROBLEMY Z PAMIĘCIĄ.

Trudność sięga znacznie głębiej i dotyczy wielu płaszczyzn funkcjonowania.

W przypadku rozwijania się chorób mózgu kora przedczołowa, jako najmłodsza ewolucyjnie w rozwoju fizjologicznym człowieka, pierwsza ulega zniszczeniu. Oznacza to, że u osoby cierpiącej na demencję w pierwszej kolejności zachodzi zmiana w obszarze zachowania, kontroli impulsów, podejmowania decyzji czy logicznego myślenia.

Postępująca choroba stopniowo wywołuje nieprawidłową pracę wyższych funkcji korowych takich jak: pamięć, myślenie, zdolności językowe, uczenie się, rozumienie i orientacja.
Powyższe zaburzenia mogą występować wraz z problemami w obszarze zachowania i motywacji oraz niestabilnością emocjonalną⁵.

Co to dokładnie oznacza? – zrozumieć zachowanie bliskich

Na pewno zauważyłaś “dziwne” zachowanie bliskiego i być może nie do końca je rozumiesz.

Co może odczuwać osoba cierpiąca na demencję? Jak postrzega otoczenie? Rozważmy kilka przykładów⁶:

• uszkodzenie ośrodka wzroku:

– zawęża się pole widzenia, zanika widzenie peryferyjne, w związku czym podchodząc od boku do bliskiego możemy go przestraszyć;

– obraz przetwarzany przez mózg przestaje być trójwymiarowy, „widzimy płasko”, jednowymiarowo, dlatego np. patrząc na danie znajdujące się na talerzu, bliski może nie wiedzieć czy jest to rzeczywiste jedzenie, czy tylko jego rysunek; z tego powodu seniorzy bardzo często wodzą palcami po kształtach i kreślą ich wzory,

– zanika widzenie “głębi”, dlatego np. idąc ulicą bliski może się bać przekroczyć kałużę – nie rozpoznaje czy jej głębokość to 5cm czy 2m.

• zanik zdolności związanych z małą motoryką, zachowanie motoryki dużej – wykorzystywanie jej do badania otoczenia poprzez oklepywanie, dotykanie przedmiotów,

• wygaszanie umiejętności rozpoznawania sytuacji zagrażających zdrowiu i/lub życiu – np. widok gotującej się wody w garnku powoduje ciekawość związaną z tym zjawiskiem, z drugiej strony występuje brak rozumienia i przewidywania potencjalnego zagrożenia jakim mogą być poparzenia skóry,
• odbieranie informacji ze zmysłów, a zarazem brak możliwości ich przetworzenia i wczucia się w perspektywę innych osób – np. odczuwanie nieprzyjemnego zapachu, ale brak rozumienia, że oznacza ono coś niedobrego i mogącego przeszkadzać innym osobom,
• zanikanie umiejętności oczekiwania na nagrodę, co oznacza że jeśli chory czegoś chce, to chce tego w tym momencie (“Chcę iść do domu, teraz!”)

Otępienie, demencja, choroba Alzheimera. Czy to ta sama choroba?

Otępienie to inne określenie demencji, dlatego w wielu publikacjach stosuje się zamiennie obydwie nazwy.

Demencja określana jest terminem “parasolowym”. Oznacza to, że pod jej nazwą kryje się szeroki zakres objawów chorób związanych z zaburzeniami neurologicznymi i kognitywno-poznawczymi.

Najczęściej występującym schorzeniem jest choroba Alzheimera. Innymi znanymi zaburzeniami neurologicznymi są:

• demencja naczyniowa,
• demencja z ciałami Lewy’ego,
• demencja w chorobie Parkinsona,
• demencja czołowo- skroniowa,
• demencja alkoholowa,
• demencja w przebiegu stwardnienia rozsianego,
• demencja mieszana.

Jak zdiagnozować otępienie u bliskiego? – etapy działania opiekuna

Etap 1: Wizyta u lekarza pierwszego kontaktu lub neuropsychologa. Badanie pacjenta może obejmować takie postępowanie jak:

• wywiad lekarski – rozmowa pacjenta i/lub jego rodziny z lekarzem lub innym specjalistą. Przed umówioną wizytą warto przygotować dokumentację medyczną, spis lekarstw (nie zapomnij o wszelkich suplementach i witaminach) przyjmowanych przez bliskiego. Jeśli wystąpiły jakieś niepokojące lub dziwne zachowania u osoby, którą się opiekujesz, również je zapisz i przedstaw podczas wizyty u lekarza lub specjalisty.

Pamiętaj, że wszelkie informacje związane ze zmianami w funkcjonowaniu Twojego bliskiego, mogą być istotne w stawianiu diagnozy i w jego późniejszym leczeniu.

• badania krwi i moczu – umożliwiają wykluczenie innych chorób, które mogłyby wywoływać objawy podobne do demencji.

Etap 2: Po przeprowadzonym wywiadzie i badaniach lekarz POZ może skierować pacjenta do innego specjalisty, tj. psychiatry, neurologa lub geriatry, w celu kontynuowania diagnostyki.

Ważne! Szczegółowe i precyzyjne przeprowadzenie diagnozy wymaga czasu a z Twojej strony dużo cierpliwości.

Rolą psychiatry jest ustalenie, czy depresja lub inne zaburzenie na tle psychicznym nie stanowią przyczyny zaburzeń otępiennych.

Neurolog ocenia funkcje i umiejętności pacjenta związane z obszarami takimi jak pamięć, język, percepcja wzrokowa, uwaga, rozwiązywanie problemów, ruch, zmysły, równowaga, refleks i inne.
Geriatra może przeprowadzić Całościową Ocenę Geriatryczną lub inne badania sprawdzające funkcjonowanie seniora.

Etap 3: Lekarz rodzinny lub specjalista (neurolog, psychiatra, geriatra) może pokierować naszego bliskiego na testy diagnostyczne, które przeprowadza neuropsycholog.

Uwaga! Badania wykonywane z użyciem specjalistycznych formularzy są czasochłonne i mogą trwać nawet kilka godzin, by móc poprawnie ocenić postać demencji.

Etap 4: Dodatkowo lekarz specjalista (neurolog, psychiatra, geriatra) ma możliwość zlecenia dodatkowych badań, np. rezonansu magnetycznego, tomografii komputerowej lub badania płynu mózgowo-rdzeniowego (jeśli występuje podejrzenie otępienia u młodych pacjentów).

Rozpoznanie otępienia – narzędzia kliniczne używane w procesie diagnozowania demencji

1. Testy przesiewowe

• Test Mini – Mental (MMSE) – krótka skala oceny stanu psychicznego

Arkusz zawiera pytania z kategorii: orientacja w czasie i miejscu, zapamiętywanie, uwaga i liczenie, przypominanie, funkcje językowe (nazywanie, powtarzanie, wykonywanie poleceń i pisanie) i praksja konstrukcyjna.

Maksymalny wynik jaki można uzyskać w badaniu to 30 punktów. Wg kryteriów diagnostycznych DSM-IV oraz ICD-10 wynik niższy niż 24 punkty w skali MMSE sugeruje obecność zespołu otępiennego.

• Test zegara

Polega na zaznaczeniu na przedstawionym kole godziny 3:00. Osoba badana może zostać poproszona o narysowanie tarczy zegara, wpisanie w nią cyfr oznaczających kolejne godziny oraz narysowanie wskazówek określających godzinę „trzecią zero zero” i „dziesięć po jedenastej”.

Ilość błędów, które pacjent popełni podczas wykonania zadania, informuje specjalistę o stopniu zaawansowania zmian otępiennych.

• Montrealska Skala Oceny Funkcji Poznawczych (MoCA)

Jest narzędziem do wykrywania łagodnych zaburzeń poznawczych. Służy do oceny takich funkcji poznawczych jak pamięć krótkotrwała, funkcje wzrokowo-przestrzenne, wykonawcze, językowe, płynność i szybkość słowna, uwaga, nazywanie, abstrahowanie i świadomość miejsca, czasu i przestrzeni.
Łączna ilość punktów w ramach wyniku ogólnego skali MoCA może maksymalnie wynieść 30.

2. Skale otępienia

• AMTS – Skrócony Test Sprawności Umysłowej

Kwestionariusz składający się z 10 pytań, m.in. „Który mamy rok?” i „Kto jest obecnym prezydentem?”. Za każdą poprawną odpowiedź badany może uzyskać 1 punkt.

Zalecane jest, aby osoby, które uzyskały wynik poniżej 7 punktów, zostały poddane pogłębionej ocenie zaburzeń funkcji poznawczych.

• Skala Klinicznej Oceny Stopnia Otępienia (CDR)

Formularz zawiera pytania dotyczące funkcji poznawczych – pamięci, orientacji, osądzania i rozwiązywania problemów, związanych z życiem w społeczności, zajęć domowych i hobby oraz czynności osobistych.

• Geriatryczna skala oceny depresji (GDS)

Narzędzie używane do przesiewowej samooceny depresji u osób starszych. W kwestionariuszu znajduje się 30 zamkniętych pytań. Za udzielenie odpowiedzi wyróżnionych gwiazdką (lub innym znakiem) osoba badana otrzymuje 1 punkt.

Pamiętaj, że uzyskany wynik nie jest równoznaczny z diagnozą depresji, ale może być wskazówką do podjęcia dalszych badań.

3. Kryteria diagnostyczne

Lekarze, oprócz zleconych badań i testów, biorą pod uwagę kryteria opisane w dwóch różnych klasyfikacjach. Należą do nich Międzynarodowa Klasyfikacja Chorób ICD-10 i Kryteria diagnostyczne zaburzeń psychicznych DSM-5.

Do kryteriów diagnostycznych wg ICD-10 należą:

• Zaburzenia wyższych funkcji korowych mózgu tj. pamięć, myślenie, orientacja, rozumienie, liczenie, zdolności uczenia się i znajomość języka.
• Osłabienie pamięci.
• Zaburzenie innych funkcji poznawczych.
• Zachowanie świadomości.
• Obniżenie kontroli emocjonalnej, motywacji, a także zmiana zachowań społecznych⁷.

Kryteria diagnostyczne zaburzeń psychicznych DSM-5:

• Umiarkowany lub znaczny spadek funkcji poznawczych (do poprzedniego poziomu funkcjonowania) w jednej lub więcej domen poznawczych tj. złożona uwaga, funkcja wykonawcza, uczenie się i pamięć, język, poznanie percepcyjno-motoryczne lub społeczne).
• Łagodne zaburzenia nie wpływają na samodzielność bliskiego w życiu codziennym i wykonywaniu złożonych czynności, ale wymagają większego wysiłku, wprowadzenia strategii ułatwiających funkcjonowanie lub doraźną pomoc i kontrolę drugiej osoby.
• Problemy kognitywne zakłócają niezależność osoby w codziennych czynnościach (bliski wymaga pomocy przy złożonych czynnościach instrumentalnych życia codziennego, takich jak płacenie rachunków lub zarządzanie lekami).
• Zaburzenia poznawcze nie występują tylko w kontekście delirium (zaburzenia świadomości, pojawiające się niespodziewanie i są spowodowane jakąś nieprawidłowością fizyczną, np. po zabiegach chirurgicznych, lekach, nadużywaniu alkoholu).
• Deficyty poznawcze nie są spowodowane przez inne zaburzenie psychiczne (np. zaburzenia depresyjne, schizofrenia)⁸.

Choroby neurodegeneracyjne są nieuleczalne. W przypadku demencji stosuje się leczenie objawowe. Przepisywane leki spowalniają postępowanie choroby, natomiast nie są w stanie jej zatrzymać, ani przywrócić sprawności sprzed zachorowania.

Szacuje się, że w Polsce ponad 500 tysięcy osób żyje z otępieniem – często nawet bez medycznego rozpoznania. Prognozy są przygnębiające. Przewiduje się, że w roku 2025 liczba osób chorujących na demencję będzie wynosić ponad 650 tysięcy, a w 2050 roku ponad 1 milion⁹.

“Demencja nie okrada nikogo z godności, to nasza reakcja na tę osobę, to czyni” – Teepa Snow, Positive Approach to Care

Nie mamy wpływu na postępującą chorobę mózgu i wyniszczenie organizmu bliskiego. Mamy za to wpływ na nas samych, na nasze reakcje i podejście do osób, które tego doświadczają.

Gdybyś potrzebowała wsparcia w organizacji całego procesu opieki nad swoim bliskim, zapoznaj się z artykułem o Koordynatorce Opieki Geriatrycznej:”Koordynatorka Opieki Geriatrycznej – jak może pomóc opiekunkom i opiekunom rodzinnym?„.

Możesz skorzystać z dostępnych form wsparcia opiekunek i opiekunów. Szczegółowe informacje na temat dostępnych form wsparcia w Polsce znajdziesz w naszym artykule „Na jakie wsparcie może liczyć opiekunka? Praktyczne formy pomocy„.

Czy zauważasz jakieś zmiany w zachowaniu i funkcjonowaniu swojego bliskiego?

Jakie masz doświadczenie związane z procesem diagnozowania demencji u członka Twojej rodziny?

Jeśli zainteresował Cię ten artykuł i chcesz na bieżąco dowiadywać się o nowych wpisach na blogu, zapisz się na nasz newsletter. Dzielimy się w nim również kulisami naszej pracy i nowymi pomysłami, które wpadają nam do głowy.

Jeśli podoba Ci się mój blog i chcesz mnie wesprzeć, możesz postawić mi wirtualną kawę! To mały gest, który pomaga mi tworzyć więcej wartościowych treści. Dziękuję! 💛

Zostańmy w kontakcie.

Źródła:

1. Teepa Snow, https://teepasnow.com/resources/about-dementia/.
2. Teepa Snow, https://teepasnow.com/resources/about-dementia/.
3. Nordengen K., Mózg rządzi. Twój niezastąpiony narząd, Wydawnictwo Marginesy, Warszawa 2018, s. 17-31,
4. Teepa Snow, https://teepasnow.com/resources/about-dementia/.
5. Mazurek M., Papuć E., Rejdak K., Demencja – problemy diagnostyczne i terapeutyczne, „Wiadomości Lekarskie” 2018, t. LXXI, nr 6, Wydawnictwo Aluna, s. 1235.
6. Teepa Snow, https://teepasnow.com/resources/about-dementia/.
7. Światowa Organizacja Zdrowia, Międzynarodowa Klasyfikacja Chorób i Problemów Zdrowotnych ICD-10, Wydanie 10, 2008, s . 208.
8. American Psychiatric Association, Diagnostic and statistical manual of mental orders DSM-5, American Psychiatric Publishing, Washington DC 2013, s. 602, 605, Tłumaczenie własne.
9. Barcikowska M., Znaczenie wczesnego rozpoznawania choroby [w:] Diagnoza, leczenie, opieka i dobre praktyki w chorobach otępiennych – ustalenia konferencji Rzecznika Praw Obywatelskich i organizacji alzheimerowskich, Wydawca: Biuro Rzecznika Praw Obywatelskich, Warszawa 2020, s. 14.

www.teepasnow.com

Fundacja TZMO Razem zmieniamy Świat, Program Damy Radę, Co warto wiedzieć o chorobie Alzheimera i innych formach demencji, Wydanie 1, 2019, www.damy-rade.info

Dlaczego powstała ta strona?

Dlaczego powstała strona dedykowana kobietom, które są opiekunkami swoich bliskich? Dlaczego jest ważne, aby zwrócić na nie uwagę? Kim są Read more

Z jakimi problemami mierzy się opiekunka rodzinna?

Z jakimi problemami pośrednio i bezpośrednio mierzy się opiekunka rodzinna? Czego doświadcza? Zerknij do tekstu i przeczytaj, jakie wyzwania dotykają Read more

Jaki jest ukryty koszt opieki?

Jakie niematerialne koszty ponosi kobieta, opiekująca się swoim bliskim? Jakie są ukryte koszty opieki? Przeczytaj artykuł, w którym dzielę się Read more

Na jakie wsparcie może liczyć opiekunka? Praktyczne formy pomocy

Z jakich form opieki może skorzystać opiekunka? Czym jest opieka formalna? Zachęcam do przeczytania artykułu, w którym znajdziesz informacje jakie Read more