Choroba Alzheimera - co powinnaś o niej wiedzieć? Przyczyny, objawy, opieka

Bardzo często spotykamy się z przekonaniem, że choroba Alzheimera (pot. alzheimer), demencja i starość to jedno i to samo. Nic bardziej mylnego. Ważne, abyśmy od początku rozróżniały te stany.

Spis treści

Starzenie się, demencja czy alzheimer – jak je rozróżnić?

Czym charakteryzuje się normalne starzenie się? Mówiąc najprościej: ciało i umysł na wielu płaszczyznach “spowalniają”, zachowując swoje funkcje. Na oficjalnej stronie Fundacji Dementia Action Alliance Polska (Fundacja DAAP) możemy przeczytać, że w procesie zdrowego starzenia się osoba będzie wolniej przetwarzać informacje docierające do niej z zewnątrz, a także wolniej reagować na zmiany i je akceptować, ale mózg wciąż będzie w stanie uczyć się nowych rzeczy¹.

Z kolei demencja to zespół wielu objawów wynikających z patologicznych zmian w mózgu, wywołanych przez choroby neurodegeneracyjne i naczyniowe. Objawy te najczęściej są związane z trudnością zapisu pamięci krótkotrwałej oraz pogorszeniem funkcji myślowych, językowych i motorycznych organizmu. Z czasem są one na tyle poważne, że znacząco wpływają na codzienne życie chorego². Więcej na temat samej demencji oraz jej diagnozowania dowiesz się z artykułów „Diagnoza – demencja. Czym jest i jak przebiega proces jej diagnozowania?” i „Stadia demencji – jak przebiegają poszczególne etapy choroby otępiennej?” oraz z informacji na stronie Fundacji DAAP.

Najczęstszą przyczyną demencji jest choroba Alzheimera – progresywna, neurodegeneracyjna choroba mózgu, która prowadzi do jego poważnych i złożonych zmian. Z czego one wynikają? Co jest ich przyczyną?

Fundacja DAAP oraz Amerykańskie Stowarzyszenie Alzheimera (Alzheimer’s Association) wyjaśniają, że “choroba niszczy tkankę mózgową w taki sposób, że w mózgu powstają dziury, a jego objętość jest znacznie mniejsza”³. Komórki mózgu i naczynia krwionośne obumierają.

Zmiany chorobowe dotykają różnych części mózgu, odpowiedzialnych za różne funkcje organizmu. Pierwsze objawy związane są z zapamiętywaniem nowych informacji (pogorszenie zapisu pamięci krótkotrwałej), a „w miarę jak choroba postępuje, objawy stają się poważniejsze i włączają dezorientację, zmieszanie i zmiany w zachowaniu. W końcu chodzenie, mówienie i połykanie stają się trudne”⁴. Dotychczas nie wynaleziono leku, który powstrzymałby rozwój choroby. Leczenie opiera się na łagodzeniu występujących objawów.

Mimo że wiek jest jednym z czynników ryzyka zachorowania na chorobę Alzheimera i większość chorujących to osoby powyżej 65 roku życia⁵, powtórzmy raz jeszcze: choroba Alzheimera i zmiany demencyjne NIE SĄ częścią NORMALNEGO STARZENIA SIĘ.

Objawy i przebieg choroby

Choroba Alzheimera postępuje dość wolno, ale sukcesywnie. Nowe objawy i zauważalne zmiany pojawiają się średnio co 6-12 miesięcy⁶. Choroba ta trwa przeciętnie 8-12 lat⁷. Na stronie Alzheimer Association możemy przeczytać, że osoba z chorobą Alzheimera zwykle żyje od 4 do 8 lat po diagnozie, jednak w zależności od różnych czynników może żyć i 20 lat⁸.

Pierwsze objawy najczęściej dotyczą trudności w zapamiętywaniu. Mózg nie jest w stanie zapisywać najświeższych informacji⁹ – choroba atakuje ośrodki pamięci krótkotrwałej oraz uczenia się. Dlatego właśnie chorobę Alzheimera często sprowadzamy do „sklerozy”. Trzeba jednak podkreślić, że choroba Alzheimera to nie tylko problemy z pamięcią.

W miarę upływu czasu choroba wyniszcza kolejne obszary mózgu, odpowiedzialne za różne funkcje organizmu. Ogólnie mówiąc: w postępującym procesie degeneracyjnym mózgu zostaje osłabiona “kontrola emocji, zachowań, opinii i wnioskowania”¹⁰, przez co chory staje się bardziej impulsywny i niezdecydowany.

Ta przemiana chorego jest boleśnie odczuwana przez jego rodzinę i opiekunów – z ich ust padają stwierdzenia takie jak “nie rozpoznajemy naszych bliskich” czy “bliscy stają się innymi ludźmi”. Choremu zdarza się krzyknąć z błahego powodu lub powiedzieć coś niestosownego. Może mieć trudności z odpowiadaniem na złożone pytania i wyborem prawidłowej odpowiedzi lub propozycji. Warto zadawać pytania konkretnie i w jak najprostszy sposób, przedstawiając tylko kilka opcji do wyboru.

Gdy zmiany degeneracyjne dotrą do ośrodka mowy, wystąpią problemy związane z jej rozumieniem i produkcją. Pojawi się trudność ze znalezieniem odpowiednich słów, przejęzyczenia, błędy w wymawianiu i nazywaniu rzeczy¹¹ (np. “koszuga” zamiast “koszula”, “ten długi, żółty owoc” zamiast “banan”). Warto zauważyć, że pierwsze “uciekają” rzeczowniki (nazwy, imiona, nazwiska, pojęcia). We wczesnym stadium choroby osoba nią dotknięta pomija średnio jedno na pięć słów¹².

W następnej kolejności pojawiają się problemy ze śledzeniem toku rozmowy. Osoba będzie w stanie uciąć sobie krótką pogawędkę (np. “Cześć, jak się masz? Dobrze, a co u ciebie?”), ale może mieć trudność z kontynuowaniem rozmowy. (Zwróć uwagę, że taka pogawędka zazwyczaj ma swój rytm i często powtarza się w codziennych sytuacjach, stąd jest łatwa do przeprowadzenia). Z czasem chory nie będzie w stanie zrozumieć, co inni do niego mówią, aż w końcu sam przestanie mówić¹³.

Chory na alzheimera doświadcza zagubienia i zmieszania dotyczącego orientacji w czasie. Oznacza to, że chory mózg, mając trudność z zapisywaniem nowych informacji i analizowaniem bodźców z otaczającego świata (włącznie z osobami z otoczenia), tworzy swoją własną rzeczywistość, wykorzystując zapisane wspomnienia. Na stronie fundacji DAAP możemy przeczytać: “Demencja zabiera cię w różne epizody z życia albo etapy w życiu i nie masz nad tym żadnej kontroli”¹⁴.

Kolejną trudnością jest zaburzenie orientacji w przestrzeni. Choroba wpływa na przestrzenną analizę otoczenia. Mózg nie jest w stanie przywołać wspomnień związanych z rozeznaniem terenu i tego, gdzie w danym momencie osoba się znajduje. Chory może doskonale pamiętać dom z dzieciństwa, w którym czuł się bezpiecznie, a nie rozpoznawać domu, w którym mieszkał przez ostatnie lata. Jest w stanie udać się do danego miejsca, np. sklepu, ale nie jest w stanie z niego wrócić¹⁵.

Wraz z postępem choroby stopniowo zmniejsza się zakres widzenia. Mózg ma trudności z analizowaniem bodźców do niego docierających, dlatego powoli ogranicza ich dopływ. Kolejne etapy zanikającego pola widzenia można by zwizualizować w ten sposób:

wczesne stadium choroby – zakres widzenia jak przez maskę do nurkowania,
umiarkowane stadium choroby – zakres widzenia jak przez lornetkę,
zaawansowane stadium choroby – zakres widzenia jak przez lunetę.

Choroba dotyka także obszarów odpowiedzialnych za czucie, rozpoznawanie i lokalizowanie bólu. “Twój organizm odczuwa ból, ale mózg nie potrafi określić, że ten problem nazywa się „ból”, w którym miejscu się pojawia i jak mocno boli”¹⁶. Osoby chore mają trudność ze wskazywaniem bolącego miejsca, stąd często “chodzą z bólem” i nie otrzymują odpowiednich środków przeciwbólowych. Organizm będzie jednak reagował na ból w inny sposób, stąd zmiany w zachowaniu i funkcjonowaniu chorego. Więcej o tych zmianach w funkcjonowaniu przeczytasz w artykułach „Trudne zachowania w demencji – część 1. Wyzwania związane z codziennym funkcjonowaniem” oraz „Trudne zachowania w demencji – część 2. Wyzwania związane z postępowaniem bliskiego”.

Chorzy często doznają trudności ze snem, takich jak przerywanie i budzenie się w nocy. Niektórzy cierpią na bezsenność. Osoby te często doświadczają zaburzenia rytmu okołodobowego i dezorientacji związanej z rozróżnieniem pory dzień-noc. Najczęściej jest to spowodowane nieregularnymi porami aktywności i snu, częstymi drzemkami w ciągu dnia, a także możliwymi interakcjami zażywanych leków.

Osoby chorujące na demencję często doświadczają tzw. “syndromu zachodzącego słońca” (ang. sundowning). W godzinach popołudniowych, wieczornych i nocnych często robią się nerwowe i niespokojne, a także mają skłonność do wędrowania, co jest spowodowane gasnącym światłem dziennym. Towarzyszyć mogą temu także wahania nastroju, pobudzenie, splątanie, a nawet halucynacje.

Może się zdarzyć, że w przebiegu choroby wystąpią halucynacje, jednak świadczą one raczej o istniejącej infekcji w organizmie lub sprzężeniu choroby Alzheimera z demencją z ciałami Lewy’ego¹⁷.

Diagnozowanie choroby Alzheimera

Jak możemy przeczytać na stronie Amerykańskiego Stowarzyszenia Alzheimera (Alzheimer’s Associacion): “Nie ma pojedynczego testu diagnostycznego, który wskazałby, czy dana osoba ma chorobę Alzheimera”¹⁸. „Do diagnozowania zazwyczaj używa się różnych testów i badań, i dzięki nim specjaliści często są w stanie wskazać, czy dana osoba ma demencję, ale może być trudniej zidentyfikować jej dokładną przyczynę”¹⁹.

Więcej o procesie diagnozowania chorób demencyjnych możesz przeczytać w artykule “Diagnoza – demencja. Czym jest i jak przebiega proces jej diagnozowania?”.

Jak sobie radzić, kiedy Twój bliski choruje na alzheimera?

Opieka i wsparcie osoby dotkniętej chorobą Alzheimera są wymagające. To praca 24/7. Bardzo ważnym aspektem jest budowanie sieci wsparcia, włączającej w opiekę lub wsparcie inne osoby ze swojego środowiska – członków rodziny, przyjaciół, znajomych itd. Warto stworzyć taką sieć już na wczesnych etapach choroby bliskiego.

Ola Budzyńska (@paniswojegoczasu_official) w jednym ze swoich live’ów rozmawiała z Magdaleną Komstą (@wymagajace_pl) na temat wsparcia w macierzyństwie²⁰. Poruszono na nim ważne kwestie, które można odnieść także do opieki nad osobą bliską z demencją.

Przede wszystkim nie trzeba się bać prosić innych o pomoc. Pamiętaj, że możesz zacząć od drobnych spraw i sprawdzać reakcje swoich bliskich. Kluczowe jest, aby rozróżnić poszczególne formy wsparcia, jakich mogą nam udzielić nasi bliscy.

„Zastanów się, czego potrzebujesz w tym momencie. Nie, czego powinnaś potrzebować według innych, tylko czego potrzebujesz. Następnie zastanów się, kogo i o co chcesz prosić„²¹.

Zrób analizę swoich potrzeb i rodzajów wsparcia, których potrzebujesz, następnie pomyśl, kogo możesz poprosić o wsparcie danego rodzaju.

Co może znaleźć się na Twojej liście?

Być może potrzebujesz, aby ktoś wyświadczył Ci drobną przysługę. Na pewno w momencie, gdy jest Ci ciężko, któryś krewny lub znajomy chętnie zrobi coś dla Ciebie, np. ugotuje obiad lub odbierze paczki z paczkomatu.
Osoba bliska może udzielić Ci wsparcia emocjonalnego – wysłucha Cię, będzie dla Ciebie podporą, pomoże rozładować stres poprzez rozmowę.
Innym sposobem pomocy może być oferowanie wsparcia finansowego. Są osoby, które chciałyby Ci pomóc, jednak nie czują się gotowe, aby być z Tobą na poziomie emocjonalnym lub zastąpić Cię przy czynnościach opiekuńczych. Zastanów się, czy nie mogłabyś ich poprosić o wsparcie w postaci zakupu np. kosmetyków do pielęgnacji skóry lub innych produktów higienicznych dla Twojego bliskiego.
Są również osoby, które chętnie odciążą Cię w czynnościach opiekuńczych i potowarzyszą Twojemu bliskiemu, abyś mogła odpocząć.
Może potrzebujesz wsparcia w postaci informacji na temat choroby bliskiego lub wskazówek, jak sobie radzić w określonych sytuacjach?

Możliwości jest wiele, ale to Ty musisz wiedzieć, czego obecnie najbardziej potrzebujesz, i jaka forma pomocy najbardziej Ci się przyda. Pamiętaj, że opieka nad bliskim nie jest zadaniem dla jednej osoby!

Co możesz zrobić już dziś, aby zminimalizować obecne trudności i negatywne skutki, jakie niesie za sobą sprawowanie potencjalnie długoletniej opieki nad osobą z alzheimerem?

Postaraj się dowiedzieć jak najwięcej o tej chorobie. Polecamy Ci zapoznać się z informacjami na stronie Fundacji Dementia Action Alliance Polska, a także z nagraniami i szkoleniami Teepy Snow, amerykańskiej terapeutki zajęciowej, ekspertki ds. demencji i twórczyni edukacyjnego programu „Pozytywne podejście do opieki” (Positive Approach to Care).

Jak sobie radzić, kiedy Twój bliski choruje na Alzheimera?

Z doświadczenia Gwendolyn Pine (Positive Approach to Care)

Przygotuj się do zmian, które będą powoli postępować, naucz się odpowiadać na trudne sytuacje w myśl pozytywnego podejścia do opieki.

Poniżej przybliżymy Ci kilka rozwiązań zaczerpniętych z doświadczeń Gwendolyn Pine, która przez kilka lat zajmowała się mężem chorującym na alzheimera. Całość artykułów opisujących doświadczenia Gwendolyn i jej męża znajdziesz na stronie Positive Approach to Care.

W swoim artykule Gwendolyn opisuje dylemat, przed którym stanęła, kiedy jej mąż stracił zdolność bezpiecznego prowadzenia samochodu (ze względu na nasilające się objawy choroby). Szukała rozwiązania, które zapewniłoby bezpieczeństwo jemu i innym uczestnikom ruchu, ale jednocześnie nie naruszałoby jego autonomii i prawa do samostanowienia, z czym wiązałoby się zabranie mu kluczyków i zakazanie prowadzenia auta.

Znajomy mechanik pokazał jej sprytny i w pełni bezpieczny sposób na pozorne zepsucie samochodu. Chodziło o to, żeby auto nie chciało odpalić, kiedy za kierownicą będzie siedział mąż Gwendolyn, ale znowu działało bez zarzutu, kiedy to ona będzie chciała gdzieś jechać. Wystarczyło, że Gwendolyn przestawiała w aucie jedną małą rzecz, a potem z łatwością robiła odwrotny manewr.

W tak „przestawionym” samochodzie akumulator rozładowywał się za każdym razem, kiedy mąż przekręcał kluczyk w stacyjce, co go oczywiście frustrowało i złościło. Gwendolyn wiedziała jednak, że to nie na nią jest zły, tylko na niedziałające auto. A co najważniejsze, jej mąż nie miał poczucia, że ktoś ingeruje w jego niezależność – w końcu nikt nie odbierał mu kluczyków.

Ważne! Utrzymaj rutynę, stałość, przewidywalność. Dostosuj przestrzeń do zmian zachodzących w narządach zmysłów chorego: wizualnych, słuchowych, dotykowych. Więcej o dostosowaniu domu przeczytasz w artykule „Dostosowanie mieszkania do potrzeb osoby z demencją. Jak to zrobić?”.

Gwendolyn nauczyła się, jak dbać o męża. Przede wszystkim zrozumiała, że musi zadbać także o siebie, o ile nie chce zbyt wcześnie szukać dla męża miejsca w placówce. Korzystała ze wsparcia opiekunki formalnej, która każdego dnia na kilka godzin przejmowała opiekę nad mężem.

Nauczyła się różnych strategii i technik, jak radzić sobie z pogarszającym się zdrowiem męża i zmianami w jego zachowaniu. Opracowane przez nią sposoby pozwoliły jej utrzymać poziom stresu na niskim poziomie i uchroniły ją przed ciężką depresją. Każdego wieczora Gwendolyn poświęcała chwilę na medytację i przygotowanie się na kolejny dzień.

Stworzyła listę osób, do których mogłaby zadzwonić, gdyby potrzebowała z kimś porozmawiać, i dołączyła do grupy wsparcia opiekunów osób z demencją. Rozmawiała o swoich trudnościach z każdym, kto chciał jej wysłuchać.

Korzystała z konsultacji, seminariów i książek, aby zdobywać coraz więcej wiedzy na temat choroby. Nauczyła się wyszukiwać online rzetelne informacje, oparte na badaniach naukowych, ponieważ czuła, że wiedza, którą dostarcza jej grupa wsparcia i seminaria, to dla niej za mało.

Angażowała się w aktywności poza domem, takie jak sport i wolontariat. Częściej też prosiła innych o pomoc, w tym o drobne sprawy typu zakupy czy wynoszenie śmieci.

Gwendolyn nie czekała do ostatniej chwili z wyborem domu opieki dla męża. Parę miesięcy przed podjęciem decyzji, że opieka nad chorym mężem ją przerasta, zaczęła się rozglądać za odpowiednim miejscem. Chociaż było to dla niej bardzo trudne doświadczenie, rozumiała, że może dojść do sytuacji, w której nie będzie w stanie zapewnić mu odpowiedniej opieki, a liczba osób oczekujących na przyjęcie do ośrodka jest długa.

Kiedy poczuła się na to gotowa emocjonalnie i przygotowana merytorycznie (wiedziała, o co chce zapytać i na co zwrócić uwagę), zaczęła odwiedzać różne domy opieki wraz z przyjaciółką, która była dla niej ogromnym wsparciem i dodawała jej otuchy. Brała też na siebie dowiadywanie się o sprawy formalne, żeby Gwendolyn mogła się skupić na bardziej subiektywnych aspektach miejsca.

Nie mniej ważne od pytania „gdzie?” było dla Gwendolyn pytanie „kiedy?”. Dlatego z góry ustaliła także kryteria, które pomogą jej rozpoznać, czy nadszedł już odpowiedni czas na umieszczenie męża w domu opieki. Zgodnie z tymi kryteriami moment ten nadejdzie wtedy, gdy:

koszt miesięcznej opieki domowej przekroczy miesięczny koszt pobytu w placówce;
stres i wyczerpanie związane z opieką będą tak duże, że na przykład towarzyszenie mężowi w różnych czynnościach będzie doprowadzało ją do płaczu lub przez kilka dni z rzędu nie będzie w stanie wykonać nawet podstawowych obowiązków domowych;
nie będzie mogła zapewnić mężowi odpowiedniej opieki.

Gdzie się zgłosić? Gdzie szukać pomocy?

W Polsce działa wiele fundacji i stowarzyszeń wspierających osoby z chorobą Alzheimera i ich rodziny. Na swoich stronach internetowych i w social mediach dzielą się wiedzą i wskazówkami na temat samej choroby, funkcjonowania chorych i możliwościach wparcia opiekunów.

Polecamy kilka miejsc w internecie, gdzie można znaleźć rzetelne informacje na tematy związane z tą postacią demencji:

Fundacja Dementia Action Alliance Polska (https://fdaap.pl)

Misją fundacji jest powszechna edukacja na rzecz osób z różnymi formami demencji w każdym wieku. Jest to pierwsza organizacja w Polsce, która w proces edukacji angażuje osoby chorujące neurodegeneracyjnie oraz ich bezpośrednich partnerów w opiece.

Polskie Stowarzyszenie Pomocy Osobom z Chorobą Alzheimera (https://alzheimer-waw.pl)

Działania stowarzyszenia:

wykłady i spotkania nt. choroby Alzheimera i innych chorób otępiennych,
prowadzenie telefonu zaufania: 22 622 11 22 – wtorki i czwartki w godz. 15:00-17:00,
poradnictwo i pomoc psychologiczna,
grupy wsparcia i samopomocy.

Fundacja TZMO „Razem Zmieniamy Świat” – projekt “Damy Radę” (https://damy-rade.info)

Działania fundacji:

tworzenie bezpłatnych poradników “Jak opiekować się osobą przewlekle chorą w domu” i “Co warto wiedzieć o chorobie Alzheimera i innych formach demencji?”,
prowadzenie szkoleń i wideowarsztatów dla opiekunek i opiekunów z zakresu opieki, pielęgnacji osób starszych, chorych i z niepełnosprawnościami.

Również na Facebooku można znaleźć grupy skierowane do osób opiekujących się lub pracujących z chorymi na Alzheimera. Wiele osób dzieli się tam swoimi doświadczeniami i udziela emocjonalnego wsparcia innym opiekunkom.

Gdzie szukać wsparcia w chorobie Alzheimera?

Choroba Alzheimera jest jedną z postaci demencji, której objawy mogą postępować powoli, ale długotrwale. Nie wszystkie objawy występujące u bliskiego mogą być związane właśnie z tą postacią choroby otępiennej. Warto więc zapoznać się z procesem diagnozowania demencji i objawami alzheimera, by wiedzieć, w jaki sposób przygotować się na dalsze etapy rozwoju choroby.

Droga opiekunko, nie zapominaj o swoim samopoczuciu i emocjach. Pamiętaj, że będziesz najlepszym wsparciem dla swojego bliskiego tylko wtedy, jeśli wpierw zadbasz o swoje zdrowie i potrzeby.

Jakie masz doświadczenie związane z chorobą Alzheimera u członka Twojej rodziny?

Gdzie i w jaki sposób szukasz wsparcia dla siebie i swojego bliskiego z chorobą Alzheimera?

Zainteresował Cię ten artykuł i chcesz na bieżąco dowiadywać się o nowych wpisach na blogu? Zapisz się na nasz newsletter. Dzielimy się w nim również kulisami naszej pracy i nowymi projektami, które wpadają nam do głowy.

Zapraszamy Cię także do dołączenia do naszej grupy na Facebooku Świadome opiekunki – grupa dla rodzin osób chorych i z niepełnosprawnością, która powstała z myślą o wszystkich kobietach doświadczających sprawowania opieki nad bliskim chorym i/lub z niepełnosprawnością.

Zostańmy w kontakcie.

Bibliografia:

Demencja, otępienie i Alzheimer. O co w tym chodzi?, Fundacja Dementia Action Alliance Polska https://www.fdaap.pl/node/70, dostęp: 20.10.2021.
What is dementia?, Alzheimer’s Association https://www.alz.org/alzheimers-dementia/what-is-dementia, dostęp: 20.10.2021.
Demencja, otępienie i Alzheimer. O co w tym chodzi? Co to jest Alzheimer, Fundacja Dementia Action Alliance Polska https://www.fdaap.pl/node/70, dostęp: 20.10.2021.
Dementia vs. Alzheimer’s Disease: What is the Difference?, Alzheimer’s Association https://www.alz.org/alzheimers-dementia/difference-between-dementia-and-alzheimer-s, dostęp: 20.10.2021.
Tamże.
Teepa Snow, konferencja „Mózg i demencja. Jak budować system wsparcia i opieki, gdy jednocześnie chorują dwa pokolenia?”, Fundacja Dementia Action Alliance Polska, dostęp: 16 marca 2021.
Tamże.
What’s Alzheimer disease?, Alzheimer’s Association https://www.alz.org/alzheimers-dementia/what-is-alzheimers, dostęp: 20.10.2021.
Demencja, otępienie i Alzheimer. O co w tym chodzi? Choroba Alzheimera, Fundacja Dementia Action Alliance Polska https://www.fdaap.pl/node/70, dostęp: 20.10.2021.
Tamże.
Teepa Snow, konferencja „Mózg i demencja. Jak budować system wsparcia i opieki, gdy jednocześnie chorują dwa pokolenia?”, Fundacja Dementia Action Alliance Polska, dostęp: 16 marca 2021.
How Dementia Affects Language Skills?, Teepa Snow’s Positive Approach to Care, https://www.youtube.com/watch?v=0BlZF_4EKp4, dostęp: 20.10.2021, minuta: 7:50.
Demencja, otępienie i Alzheimer. O co w tym chodzi? Choroba Alzheimera, Fundacja Dementia Action Alliance Polska https://www.fdaap.pl/node/70, dostęp: 20.10.2021.
Tamże.
Tamże.
Tamże.
Teepa Snow, konferencja „Mózg i demencja. Jak budować system wsparcia i opieki, gdy jednocześnie chorują dwa pokolenia?”, Fundacja Dementia Action Alliance Polska, dostęp: 16 marca 2021.
Medical Tests for Diagnosing Alzheimer’s, Alzheimer’s Association https://www.alz.org/alzheimers-dementia/diagnosis/medical_tests, dostęp: 19.10.2021
Tamże.
Jak kobiety mogą się wspierać w macierzyństwie? Rozmowa Oli Budzyńskiej z Magdaleną Komstą/@paniswojegoczasu_official, dostęp: 21.10.2021 https://www.instagram.com/tv/CU4fkL5ImiM/.
Tamże, minuta 50:00.